Het platform 'Geloof in democratie'

Veel meer dan het democratische systeem, neigen totalitaire regimes tot een zogenaamde ‘politieke religie’. Een politieke religiositeit die ons bekend is van de Franse Revolutie, het fascisme in Duitsland en Italië, de Sovjet-Unie en Noord-Korea.

Toch mag dit verschil ons niet blind maken voor een fundamentele overeenkomstigheid. Schijnbaar heeft ook de democratie dergelijke totalitaire kenmerken en lijkt zij evengoed geneigd tot een zichzelf compromitterende religiositeit. Een zekere ‘politieke religie’ is (zo lijkt het) het product van democratie: zij is een gevolg ervan dat haar ondergraaft en haar in potentie zelfs elimineert. Hier is al veel over geschreven, onder anderen door Voegelin, Talmon en Bellah.

Politieke religie: een naïef geloof

Politieke religie kan worden gedefinieerd als een min of meer bewust geloof in het één of andere politieke systeem, in haar instituties, werkzaamheden en machinaties. Een dergelijke religiositeit lijkt ook kenmerkend te zijn voor de democratie: zowel voor het democratische denken als voor de democratische praktijk. We noemen hier (ter introductie) slechts enkele aspecten.

De democratie gelooft op schijnbaar religieuze wijze in de mening van de meerderheid. Zij heeft fiducie in en appelleert aan het sociale bewustzijn van de massa die bovenal in het eigenbelang geïnteresseerd is. Democratie impliceert een religie van waarden. Gelijkheid, logica, instrumentaliteit, objectiviteit, onpersoonlijkheid, voorspelbaarheid, zekerheid, legaliteit, wetten en procedures worden ‘geloofd’. Deze kenmerken van de democratische rationaliteit worden soms eerbiedigt alsof het heiligdommen en geen afgoden zijn. Ook het dogma van de strikte scheiding van kerk en staat en de praktijk daarvan (de laïcité in Frankrijk) getuigt van een dergelijke politiek religieuze overtuiging en rechtzinnigheid. De democratie belooft dat langs deze weg vrijheid, gelijkheid en broederschap verdedigd en verwerkelijkt worden.

Het positivisme als politieke religie

Nader bezien kan ook het positivisme worden beschouwd als een politieke religie die kenmerkend is voor democratieën. Dat geldt niet slechts voor het negentiende-eeuwse positivisme van August Comte, dat zelfs expliciet religieus was en als zodanig zelfs een bijbehorende godsdienst en liturgie kende. Ook het daarvan afgeleide twintigste-eeuwse rechtspositivisme was en is met recht en rede religieus te noemen. Kelsen en Hart zijn apologeten van een dergelijke gelovige rechtsleer, waarin de legitimiteit van het recht restloos tot legaliteit herleid wordt. Deze door hen voorgeschreven religie van juristen en rechters is het sciëntistisch geloof in het recht als zuivere wetenschap en techniek: de rechtsvinding kent (volgens hen) geen morele of esthetische dimensie. En ook de moderne politieke theorie getuigt van deze ‘zuivere’ rechtsleer: het hedendaags naïeve geloof in de heiligheid van de rechtsstaat is uiteraard niet kerkelijk, maar wél gelovig in politiek religieuze zin. En inderdaad dreigt ook dit aspect van de politieke gelovigheid die de democratie omkleedt, de integriteit van het systeem te ondergraven.

Het platform ‘geloof in democratie’

Met deze, in de meest grove penseelstreken geschetste democratische politiek religie, komen we bij de doelstellingen van het nieuwe platform dat met deze website ondersteund wordt.

Het platform ‘Geloof in democratie’ buigt zich over bovengenoemde verschijnselen en wil zich kritisch verhouden tot deze politieke naïviteit: dit democratisch enthousiasme (Gr. en-theia; ‘in God zijn’).

Het platform is echter niet alleen bedoeld om deze verschijnselen te signaleren, te analyseren en kritisch te onderzoeken. Het wil ook naar mogelijke alternatieven zoeken. Daarbij gaat het niet om alternatieven voor de democratie an sich, maar om het zoeken naar een alternatief geloof dat deze democratische naïviteit kan corrigeren. Dit alternatieve geloof hoeft niet per se gelovig te zijn in de strikte zin van enig kerkelijk geloof. Het kan heel goed ook een seculiere overtuiging zijn die als heilzaam afbijtmiddel tegenover het gelovige atheïsme geplaatst wordt.

Wél is het interessant om te bestuderen in hoeverre de joods-christelijke tradities van het Westen, alsook de spirituele tradities van het Oosten, tot een dergelijk quasireligieus alternatief kunnen inspireren. Zo lijkt (bijvoorbeeld) het Bijbelse personalisme zekere aanknopingspunten te bieden. Wellicht kunnen deze en of andere oorspronkelijk religieuze inspiraties tegen de huidige, goedgelovige fiducie in de democratie worden uitgespeeld.

Geloof en aristocratie

Dat brengt ons bij tenminste één belangrijke hypothese die met dit nieuwe platform wordt beproefd. Alleen een zeker authentiek geloof, zo lijkt het, kan de politieke religie omtrent de democratie tegengaan, of misschien zelfs genezen. Geloof in de democratie kan alleen door een ander geloof worden bestreden. Dat zou kunnen, niet door religie, maar door enig geloof in meer eigenlijke zin. Niet door religie! Want religie is democratisch. Geloof daarentegen is aristocratisch en kan als zodanig heilzaam zijn voor de beperkingen en gevaren van een democratie op zich. Ook de verleidingen en gevaren van een zogenaamde civiele religie, een geloof dat we (bijvoorbeeld) in Amerika zien, maar dat reeds in het oude Rome en (in de filosofie) bij Rousseau te vinden was, zouden wellicht op alternatief gelovige wijze moeten worden bestreden.

Welk geloof is nodig voor een vitale en weerbare democratie? Welke alternatieve geestelijke grondslagen van legitimiteit, welke andere democratische waarden en deugden kunnen onderscheiden worden? Wat te doen tegen de auto-immuniteit van het democratisch systeem: tegen de geestelijke nivellering die volgens (onder anderen) Kierkegaard en Tocqueville onlosmakelijk met haar verbonden is? Wat zijn de aristocratische voorwaarden van een democratie die zich met succes teweerstelt tegen de antidemocratische tendensen in en van de democratie zelf: geestelijke voorwaarden die de democratie uit zichzelf wellicht niet kan garanderen?

Mensen

Timo Slootweg (Universiteit Leiden)

Dr. T.J.M. (Timo) Slootweg Universitair docent, Rechtsfilosofie

Hans Martien ten Napel (Universiteit Leiden)

Mr.dr. H.M.T.D. (Hans-Martien) ten Napel Universitair hoofddocent, Staats- en bestuursrecht